Prostytucja w kolonialnym kontekście

Tłu­ma­cze­nie tek­stu Roma­ina Tiqu­eta, Pro­sti­tu­tion in a colo­nial set­ting..


Wraz z pod­bo­jem tery­to­rial­nym impe­ria­li­stycz­ne admi­ni­stra­cje pod­ję­ły pró­bę kon­tro­li pry­wat­nych i sek­su­al­nych aspek­tów życia rdzen­nej lud­no­ści, aby narzu­cić im nowy moral­ny porzą­dek. Kolo­ni­za­to­rzy przy­nie­śli ze sobą bia­łą, męską domi­na­cję, któ­rą znie­wo­li­li rdzen­ne kobie­ty. Tere­ny, któ­rych jesz­cze nie zaję­li, nazy­wa­li „dzie­wi­czy­mi” — dopó­ki ich nie okra­dli, nie pod­bi­li i nie zawłasz­czy­li. W tym kon­tek­ście kwe­stia pro­sty­tu­cji — a więc fizycz­ne­go pod­bo­ju „nie­zna­nych” kolo­ni­za­to­rom ciał — nie była bynaj­mniej mar­gi­nal­na. Sta­ła się ona inte­re­sem władz.

Od „podboju” do władzy terytorialnej: ewolucja prostytucji w koloniach

W wyni­ku kolo­ni­za­cji pro­sty­tu­cja się­gnę­ła nowych hory­zon­tów. Poja­wia­ła się tam, gdzie funk­cjo­no­wa­ły bara­ki woj­sko­we, aby kobie­ty „były dostęp­ne do użyt­ku męż­czyzn”. W Algie­rii pro­sty­tu­cja zosta­ła ure­gu­lo­wa­na w 1831 roku — kobie­ty były reje­stro­wa­ne przez poli­cję, powsta­ły też woj­sko­we domy publicz­ne (fr. BMC, bor­del mili­ta­ire de cam­pa­gne). Ana­lo­gicz­na sytu­acja mia­ła miej­sce w oku­po­wa­nych przez Wiel­ką Bry­ta­nię Indiach wraz z zawar­ciem tzw. Can­ton­ments Act (refor­my praw­nej regu­lu­ją­cej dzia­łal­ność sta­łych obo­zów woj­sko­wych), któ­ry sank­cjo­no­wał powsta­wa­nie bur­de­li lub cha­kli (cha­kla to zwy­cza­jo­wa nazwa bur­de­li na tere­nie Indii i Paki­sta­nu) na bry­tyj­skich tere­nach wojskowych.

W wyni­ku nad­re­pre­zen­ta­cji męż­czyzn w euro­pej­skim świe­cie (wzglę­dem licz­by kobiet), rela­cje bia­łe­go męż­czy­zny z „rdzen­ną” kobie­tą były akcep­to­wa­ne przez więk­szość XVIII wie­ku — w nie­któ­rych przy­pad­kach dozwo­lo­ne były nawet mał­żeń­stwa. W 1842 na 1000 bia­łych męż­czyzn przy­pa­da­ły 474 kobie­ty. Współ­ży­cie było powszech­ne, a kobie­ty nazy­wa­no potul­nie „mały­mi żona­mi” — bibis w Impe­rium Bry­tyj­skim, signa­res w Sene­ga­lu i nyai we wschod­nich Indiach oku­po­wa­nych przez Holen­drów. Pro­sty­tu­cja była powszech­nie akcep­to­wa­na jako spo­sób na speł­nie­nie męskich potrzeb. Podob­nie jak w rodzin­nych stro­nach kolo­ni­za­to­rów, pro­sty­tu­cji towa­rzy­szy­ła deba­ta na temat regu­la­cji praw­nej oraz medycz­nych aspek­tów przemysłu.

Regulacja prostytucji w koloniach: więzienie i kontrola zdrowia

Kon­tro­la pro­sty­tu­cji nie była niczym nowym — takie prak­ty­ki upra­wia­no już w Euro­pie. W 1865 roku kodeks Pisa­nel­li uznał pro­sty­tu­cję w Ery­trei za prze­stęp­stwo, tak jak to mia­ło miej­sce już wcze­śniej we Wło­szech. We fran­cu­skich i bry­tyj­skich kolo­niach sta­ło się podob­nie, a pro­sty­tu­cja zaczę­ła być regu­lo­wa­na. Począt­ko­wo mia­ła funk­cjo­no­wać w małych spo­łecz­no­ściach i być moni­to­ro­wa­na przez admi­ni­stra­cję, w tym przez kon­tro­le poli­cyj­ne i medycz­ne. W Ton­ki­nie, po pię­ciu latach bycia pod fran­cu­skim pro­tek­to­ra­tem, powstał spe­cjal­ny oddział poli­cyj­ny poświę­co­ny prostytucji. 

Dla Euro­pej­czy­ków liczył się medycz­ny i zdro­wot­ny aspekt pro­sty­tu­cji, ponie­waż domi­no­wa­ło prze­świad­cze­nie, że to pro­sty­tut­ki są odpo­wie­dzial­ne za prze­no­sze­nie cho­rób wene­rycz­nych. Na począt­ku lat 50. XVIII wie­ku w Sene­ga­lu powsta­ły spe­cjal­ne przy­chod­nie, a w holen­der­skich Indiach orga­ni­zo­wa­no wizy­ty pro­fi­lak­tycz­ne w celu wal­ki z kiłą. W czę­ści Indii oku­po­wa­nych przez Impe­rium Bry­tyj­skie wpro­wa­dzo­no usta­wy, któ­re nada­ły pro­sty­tut­kom spe­cjal­ny sta­tus, zmu­sza­ją­cy je do lecze­nia w wydzie­lo­nych, zamknię­tych pla­ców­kach w celu zapo­bie­ga­nia powsta­nia epi­de­mii cho­rób wene­rycz­nych. W Kon­gu bel­gij­skim praw­ne regu­la­cje poja­wi­ły się względ­nie póź­no, bo w 1909, a wpro­wa­dzo­no je wła­śnie ze stra­chu przed chorobami.

Wal­ka z cho­ro­ba­mi wene­rycz­ny­mi mia­ła na celu przede wszyst­kim ochro­nę bia­łe­go spo­łe­czeń­stwa przed zagro­że­niem epi­de­mio­lo­gicz­nym. Jed­nak regu­la­cje te, poza aspek­tem zdro­wot­nym, mia­ły też inne, poli­tycz­ne moty­wa­cje, zwią­za­ne z two­rze­niem hie­rar­chii opar­tej na pocho­dze­niu i rasie. Han­dlo­wa­nie pro­sty­tut­ka­mi z Euro­py w Azji było powszech­ne w XIX wie­ku — pod warun­kiem, że były one prze­zna­czo­ne dla bia­łych męż­czyzn. Wzbu­dzi­ło to jed­nak w Euro­pie strach przed porwa­nia­mi mło­dych kobiet, tym samym dopro­wa­dza­jąc do kry­mi­na­li­za­cji pro­sty­tu­cji, co póź­niej, w 1912 roku, wpro­wa­dzo­no rów­nież na tere­nie Indii brytyjskich.

Kolo­nial­ne zapę­dy mia­ły też swój wpływ na kobie­ty z rdzen­nych spo­łecz­no­ści. Przy­kła­do­wo we wschod­niej Azji roz­wi­nął się han­del kobie­ta­mi porwa­ny­mi z naj­bied­niej­szych rejo­nów Japo­nii. Kobie­ty te tra­fia­ły do wschod­niej czę­ści Rosji, Male­zji, bry­tyj­skich i holen­der­skich Indii oraz fran­cu­skich Indo­chin. Jako że kobie­ty były „dostęp­ne” tak dla chiń­skich kup­ców, jak i euro­pej­skich kolo­ni­za­to­rów, zapew­ni­ło im to w kolo­nial­nej hie­rar­chii prze­my­słu sek­su­al­ne­go pozy­cję pomię­dzy Euro­pej­ka­mi a kobie­ta­mi z lokal­nych społeczności.

Przyznanie się do porażki: niepowodzenie w kontrolowaniu kolonialnej prostytucji

Admi­ni­stra­cja kolo­nial­na chęt­nie wyko­rzy­sty­wa­ła miej­sco­we prak­ty­ki han­dlu sek­sem dla zwięk­sze­nia swo­jej kon­tro­li. W prak­ty­ce jed­nak pra­wa te czę­sto nie przy­no­si­ły spo­dzie­wa­nych rezul­ta­tów z powo­du nie­zna­jo­mo­ści lokal­nych nawy­ków w rze­czy­wi­sto­ści kolo­nial­nej, co unie­moż­li­wia­ło efek­tyw­ne zarzą­dza­nie prze­my­słem. W efek­cie pro­ce­der han­dlu sek­sem zmie­niał się, pro­wa­dząc do prób łama­nia zasad mają­cych regu­lo­wać pro­sty­tu­cję. Wie­le publi­ka­cji na temat afry­kań­skich ména­gères zwra­ca uwa­gę na ist­nie­nie rela­cji mię­dzy bia­ły­mi męż­czy­zna­mi a kolo­ni­zo­wa­ny­mi kobie­ta­mi, któ­re wycho­dzi­ły poza ramy prze­my­słu sek­su­al­ne­go. Choć kobie­ty i tak redu­ko­wa­ne były do roli kocha­nek, związ­ki te przy­bie­ra­ły for­mę koha­bi­ta­cji — było tak mię­dzy inny­mi w przy­pad­ku tzw. domo­wych kon­ku­bin. Ta for­ma posia­da­nia kobiet zosta­ła zde­le­ga­li­zo­wa­na w 1905 w Impe­rium Nie­miec­kim i w 1909 w kolo­niach brytyjskich.

Od lat 20. XX wie­ku kwe­stia pro­sty­tu­cji w kolo­niach nabra­ła poli­tycz­ne­go cha­rak­te­ru, co zapo­cząt­ko­wa­ło mobi­li­za­cję kobiet na pod­bi­tych tere­nach. Przy­kła­dem takie­go sprze­ci­wu są spo­tka­nia 40 ini­cja­tyw femi­ni­stycz­nych z Syrii i Liba­nu z urzęd­ni­ka­mi w Bej­ru­cie, któ­re poskut­ko­wa­ły for­mal­nym potę­pie­niem pro­sty­tu­cji. Powsta­ła w 1919 Liga Naro­dów przy­ję­ła rezo­lu­cję o kon­tro­lo­wa­niu han­dlu kobie­ta­mi i dzieć­mi. Trzy­dzie­ści lat póź­niej, Orga­ni­za­cja Naro­dów Zjed­no­czo­nych uzna­ła pro­sty­tu­cję za „sprzecz­ną z god­no­ścią i war­to­ścią jed­nost­ki ludz­kiej”. Mimo admi­ni­stra­cyj­nych sta­rań i sprze­ci­wu pierw­szych orga­ni­za­cji nacjo­na­li­stycz­nych, pro­sty­tu­cja — sym­bol kolo­nial­nej domi­na­cji — nie prze­sta­ła istnieć.

Pró­by regu­la­cji han­dlu sek­sem we Fran­cu­skiej Afry­ce Zachod­niej (AOF) są tego naj­lep­szym przy­kła­dem. Doty­czą­ce pro­sty­tu­cji pra­wo Mar­thy Richard z kwiet­nia 1946 roku weszło w życie w grud­niu tego same­go roku na tere­nie fede­ra­cji AOF. Postu­lo­wa­ło ono zamy­ka­nie domów publicz­nych (fr. maisons de toléran­ce) — ina­czej niż w regio­nie Magh­re­bu, gdzie pozo­sta­ły one legal­ne — jak rów­nież powstrzy­my­wa­nie strę­czy­ciel­stwa i uzna­nie go za prze­stęp­stwo. Jed­nak­że prze­wi­dzia­ne w AOF wdro­że­nie doku­men­ta­cji zdro­wot­nej i socjal­nej doty­czą­cej pro­sty­tu­cji nie doszło do skut­ku. Dzia­ła­nia fede­ra­cji unie­moż­li­wia­ły więc jaką­kol­wiek kolo­nial­ną kon­tro­lę nad pro­sty­tu­cją i dopro­wa­dzi­ły do roz­wi­nię­cia się pod­ziem­ne­go prze­my­słu sek­su­al­ne­go, z któ­rym dekla­ro­wa­ła się walczyć.

Pro­sty­tu­cja mia­ła się dobrze przez cały okres oku­pa­cji, szcze­gól­nie pod­czas walk o nie­pod­le­głość, gdy Indo­chi­ny i Algie­ria powró­ci­ły do otwie­ra­nia ogrom­nych domów publicz­nych. Po odzy­ska­niu nie­pod­le­gło­ści w nie­któ­rych kra­jach domy publicz­ne zosta­ły zde­le­ga­li­zo­wa­ne, co sta­no­wi­ło sym­bo­licz­ny akt nowych post­ko­lo­nial­nych władz.


 Tłu­ma­cze­nie: Gabe Wilczyńska

Bibliografia

Blan­chard, Pas­cal, Blan­cel, Nico­las, Boëtsch, Gil­les, Taraud, Chri­stel­le, Domi­nic, Tho­mas, eds., Sexe, race et colo­nies (Paris: La Déco­uver­te, 2018).

Sto­ler, Ann Lau­ra, Car­nal Know­led­ge and Impe­rial Power: Race and the Inti­ma­te in Colo­nial Rule (Ber­ke­ley, Los Ange­les, Lon­don: Uni­ver­si­ty of Cali­for­nia Press, 2002).

Taraud, Chri­stel­le, La pro­sti­tu­tion colo­nia­le, Algérie, Tuni­sie, Maroc (1830-1962) (Paris: Pay­ot, 2003).

Tra­col-Huynh, Isa­bel­le, “La pro­sti­tu­tion au Ton­kin colo­nial, entre races et gen­res,” Gen­re, sexu­ali­té & soci­été (onli­ne) 2 (2009), publi­shed onli­ne on Janu­ary 16, 2010, acces­sed on August 24, 2018.

_​Tłumaczenie tek­stu autor­stwa Roma­ina Tiqu­eta, Pro­sti­tu­tion in a colo­nial set­ting (opu­bli­ko­wa­ne­go w Encyc­lo­pédie d’histoire numéri­que de l’Europe [onli­ne], ISSN 2677-6588, publi­shed on 22/​06/​20, con­sul­ted on 01/​01/​2022, https://ehne.fr/en/node/12446). Tiqu­et jest bada­czem na Wydzia­le Histo­rii Uni­wer­sy­te­tu w Gene­wie. Obec­nie pra­cu­je nad kom­pa­ra­ty­stycz­nym podej­ściem do deko­lo­ni­za­cji w Afry­ce Zachodniej.